Муома эбээннэрэ съезтэн сыал-сорук туруорунан салгыы үлэлииллэр

30 марта 2019, 14:01

Саха сирин эбээннэрин V съеһигэр Муоматтан эбээн норуотун биир тарбахха баттанар киһитэ САССР үтүөлээх учуутала, РФ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Аллайыаха, Муома улуустарын бочуоттаах олохтооҕо, эбээн тылын, култууратын пропагандиһа 86 саастаах ытык кырдьаҕас Бокова Е.Н., улуустааҕы аҕыйах ахсааннаах норуоттар ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ Саввина А.И., ыӊырыылаахтар Улахан Чыыстай аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ Садовников Е.И., Муома алын сүһүөх оскуолатын эбээн куруһуогун салайааччыта Слепцова Е. Е. буолан кыттыыны ыллыбыт. Саха сирин эбээннэр түөлбэлээн олорор 13 улуустарыттан иккилии делегат, тэрилтэлэртэн, министиэристибэлэртэн уонна 10 эдэр ыччат съезкэ ыӊырыллан кыттыыны ыллылар. Ревизионнай хамыыһыйа ааҕыытынан уопсайа 50 киһи съезкэ кыттыыны ылла.


Былырыын тохсунньу 30 күнүгэр Саха сирин Ил Дарханын ыйааҕынан Арктика дьыалаларыгар министиэристибэ олохтоммута. Миниистиринэн Саввинов А.А. анаммыта. Аҕыйах хонуктааҕыта миниистир солбуйааччытынан Погодаев М.А. ананан үлэтин саҕалаата. Министиэристибэҕэ 23 киһи үлэлиир. Аҕыйах ахсааннаах омуктар дьыалаларынан 3 киһи Михаил Александрович Погодаев салалтатынан дьарыктаныахтара. Министиэристибэ бастакы соругунан 8 хотугу улуустары арктическай улуустар ахсааннарыгар киллэрэри ситиһии буолар. Муома улууһа эмиэ бу ахсааӊӊа киириэхтээх. Делегаттар эбээннэр түөлбэлээн олорор Томпо улууһун Тополинайын, Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөлүн, Өймөкөөн улууһун Үчүгэйин эмиэ арктическай улуустарга тэӊниэххэ диэн туруорустулар. Маны таһынан министиэристибэ этнологическай, экологическай экспертизаны ыытыаҕа, эһиилгиттэн граннары ыытар кыахтаныа. Билигин улахан эрэ промышленнай хампаанньалар этнологическай экспертиза ыыталлара биллэр, оттон кыра артыаллар туох да экспертизата суох сири сэймэктииллэрэ мэлдьэх буолбатах. Ону суутунан да модьуйан ситиһиэххэ наада диэн сүбэлииллэр. Аҕыйах ахсааннаах норуоттар пенсияҕа дьахталлар 50, эр дьон 55 саастарыгар тахсаллар диэн сокуоӊӊа баар. Ол эрээри эбээн буоларын туоһулуур докумуону хантан ылабыт диэн ыйытык үөскүүр. Урукку курдук пааспарга розовай киллэрик (вкладыш) бэриллибэт, төрөөбүтүн туһунан сибидиэтилистибэ туоһу буолуон сөп. Эбэлэрэ, эһэлэрэ эбээн эбит буоллахтарына, суутунан эбээн диэн туоһу суругу ылыахха сөп.

Съеһи Саха сирин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциациятын солбуллубат бэрэссэдээтэлэ Кривошапкин А. В. съеһи салайан ыытта. Ил Түмэн депутата Е. Х. Голомарева кэлэн баҕа санаатын тириэртэ.

Бастакы күн төгүрүк остуол ыытылынна, маныаха юстиция министиэристибэтин үлэһитэ Баишева А.А. кыттыыны ылла. 5 сыл иһигэр 4 ассоциация регистрацияламмыт. Регистрацияланарга кэккэ моһоллор бааллар, сорохтор элбэх аккаас кэнниттэн регистрацияны ааһаллар, ол ахсын киирии харчыны төлөөн иһэллэр, ааспатаҕына хаттаан ол усунуос төлөнөр. Улахан Чыыстай аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ Садовников Еремей Ильич ассоциацияны регистрациялаппыт, аны биир сылынан граннарга кыттар кыахтаммыттар. Бу улахан ситиһии. Мустубут дьон ыраах хоту олорор буолан куоракка кэлэргэ-барарга ыараханынан минюстка кэллэхтэринэ быһа консультация оӊороллоругар көрдөстүлэр.

Булт департаменыттан Дьяконов Дь.Н. 780 бөрө бултаммытын, улахан бөрөҕө 20 тыһыынча, оҕотугар 5000 бэриллэр. бултуур сири ыларга аукцион ыытыллыахтааҕын иһитиннэрдэ. Промышленнай хампаанньалар хоту сиргэ өтөн киириилэрин түмүгэр адьырҕа кыыллар үтүрүллэн бөһүөлэктэргэ чугаһыыллар, ыстаадалары аймыыллар. Бөрөнү бултуурга дьаат, хапкаан көҥүллэнэн, хаһаайыстыбалар бу хайысханан үлэлэрин былааннаналлар эбит.

Төрүт дьарыктар тула сэргэх кэпсэтиилэр бардылар. Таба иитиитигэр баар кыһалҕалары ырыттыбыт, Тыа хаһаайыстыбатын миниистэрин солбуйааччыта Николаев П.Р. Саха сиригэр таба иитиитин, балыктааһын туругун сырдатта, боппуруостарга хоруйдаата. Тыа хаһаайыстыбатын миниистиэристибэтин төрүт дьарыктар отделларын салайааччыта Баланов И.М., балыктааһын боппуруостарынан дьарыктанар отдел сүрүннүүр специалиһа Филиппова И.В. туһааннаах иһитиннэрии оӊордулар, боппуруостарга эппиэттээтилэр. Халыма-Индигир улуустарыгар кэнники сылларга ыарахан күн-дьыл туран таба ахсаана аҕыйаабыт, Усуйаанаҕа, Булуӊӊа, Анаабырга таба ахсаана энчирээбэккэ турарын кэпсээтилэр. Бүддьүөт харчыта кырыымчыгынан бородууксуйаны оӊорон таһаарар (товарное производство) биригээдэлэр өйөбүл ылыахтара. Таба ахсаана аччыырыттан племенной үлэ харгыстанар. Холобур, «Таба-Яна» ТХПК 500 табаны, «Үчүгэй» ФГУП 200 төбөнү атыылыыр кыахтаахтар, ону үөһээ халымалар уонна нерюнгрилар ыларга дуогабардаспыттар. Аллараа халымалар 200 табаны Чукоткаттан ыларга сөбүлэӊ түһэрсибиттэр. Эбии 1000 табаҕа сайаапка түһэрбиттэр да, эппиэт ыла иликтэр. Таба иитиитигэр сыл ахсын добуоччу үп көрүллэр, онтон сорҕото ситэ туһаныллыбакка хаалар эбит. Холобур, былырыын 53 мөлүйүөн республика бүддьүөтүгэр төннүбүт. Онон хаһаайыстыбалар үп-харчы боппуруоһугар болҕомтолоохтук сыһыаннаһан кэлбит харчыны кэмигэр туһанан иһэр наадатын ыйдылар. Аны кэлбит харчы тус сыалыгар эрэ туһаныллыахтаах, атын хайысхаҕа туттуллара булгуччу бобулларын тоһоҕолоон эттилэр.

Тыа хаһаайыстыбатын академиятын преподавателэ хоту дойду оҕолоругар куратордыыр Ягловскай С.А. эбээн оҕолорун академияҕа үөрэххэ киирэллэригэр ыӊырда. Усуйаана Уйанди нэһилиэгин аҕа баһылыга Лебедев А.З. хоту сир дьонугар сокуоннары үөрэтиэххэ, бизнестииргэ үөрэтиэххэ наада диир. Нэһилиэккэ 9 кылаастаах оскуолаҕа 9 оҕоттон 3 оҕо оскуоланы бүтэрэн бараары сылдьалларын кэпсээн дьиксиннэрдэ. Ити курдук хоту эргин элбэх нэһилиэк сабыллар кутталлааҕын делегаттар бэлиэтииллэр. Саха сирин хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциацияларын бэрэссэдээтэлин солбуйааччылара Христофорова Л.В., Шадрин В.И. тыл эттилэр, элбэх туһааннаах сонуну иһитиннэрдилэр, боппуруостарга эппиэттээтилэр. ХИФУ преподавателэ Слепцов А.Н. аныгы сайдыылаах олох ирдэбилинэн проектары оӊорон үлэлэтэр кэм кэлбитин санатта, ол курдук «Таба-Яна» диэн проегы үлэлэтэн Усуйаанаҕа таба ахсаана 4 тыһыынчаттан 22 тыһыынчаҕа дылы элбээбитин иһитиннэрдэ. Таба иитиитигэр общиналардааҕар, МУП-тардааҕар кооператив формата саамай табыгастааҕын ыйда. Уһук Илин регион аҕыйах ахаасааннаах норуоттарын ассоциациятын эдэр ыччат политикатыгар координатора Трофимов И.М. нэһилиэнньэ перепиһэ буоллаҕына, эбээн буоларгытын умнубакка сөптөөх быһаарыныы ылынан, эбээн диэн суруйтарарбытыгар ыӊырда. Саха сирин аҕыйах ахсааннаах норуоттар ассоциацияларын эдэр ыччатын лидерэ Кривошапкин М.В. эдэр ыччат сугулаанын үлэтин кэпсээтэ. Уонна да араас боппуруостарга элбэх делегат баҕа санааларын эттилэр.

Съезд түмүгүнэн декларация ылылынна.

Саха сиригэр олорор эбээн норуота билиӊӊи олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын, социальнай-экэнэмиическэй уонна култуурунай сайдыытын анааран көрөн баран, ааспыт IV съезд кэнниттэн судаарыстыбаннай былаас уорганнарын өттүттэн хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар олохторо тупсарыгар балайда үлэ барбытын бэлиэтээн туран, Саха сирин эбээннэрин V съеһэ билигин да элбэх боппуруос быһаарыллыбакка хаалбытын этэр уонна маннык ыӊырыы таһаарар:

Эбээннэргэ туһулаан:

– Эдэр ыччаттарга төрүт тылы, өбүгэлэрбит дьарыктарын, хатыламмат култуураларын, үтүө үгэстэрин умнубакка, чөл олох туһугар күүскэ туруулаһарга, социальнай эйгэни чэбдигирдэргэ;

– Эбээннэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр эбээн тылын үөрэтэргэ улахан дьоӊӊо воскреснай оскуолалары, оҕолорго тылы үөрэтэр сайыӊӊы лааҕырдары тэрийэргэ;

– Эбээн тылын үөрэтиигэ аныгы цифровой технологиялары туһанарга;

– «Эдэр табаһыт» оҕо хамсааһынын уопутун тарҕатарга.

Российскай Федерация Правительствотыгар:

– Этно-историческай ыспыраапкалар туоһуларынан эбээннэр түөлбэлээн олорор Томпо улууһун Тополинайын, Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөлүн, Өймөкөөн улууһун Үчүгэйин аҕыйах ахсааннаах омуктар олорор сирдэрин ахсааннарыгар киллэрэргэ;

– Эбэӊкилэр VII сугулааннарын Российскай Федерация Правительствотын бэрэссэдээтэлигэр Д.А.Медведевкэ балыктааһын туһунан уонна пааспарга омугун туоһулуур киллэриги (вкладыш) оӊорорго ыӊырыыларын өйүүргэ, чуолаан:

– Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга балыктааһыӊӊа квотаны элбэтэргэ;

– Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга балыктыыр сирдэри конкурса суох биэрэргэ;

– Балыктааһыӊӊа сыһыаннаах сокуоннарга баар итэҕэстэри туоратарга;

– Эбэӊкилэр VII сугулааннарын Российскай Федерация Правительствотын бэрэссэдээтэлигэр Д.А.Медведевкэ, Дальневосточнай Федеральнай уокурук Российскай Федерация Президенин бэрэстэбиитэлигэр Ю.П.Трутневка «Дальнай Восток (Уһук Илин) социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын программатыгар» этиилэрин өйүүргэ;

– Эбээн норуотун төрүт сээдьэ үӊкүүтүн докумуонунан норуот култуурунай нэһилиэстибэтинэн ааҕылларын ситиһэргэ.

Саха сирин Ил Дарханыгар, Ил Түмэн Судаарыстыбаннай мунньаҕар, Саха сирин бырабыыталыстабытыгар бу боппуруостар быһаарыллыыларыгар күүстээх болҕомтону ууралларыгар:

– Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар национальнай статустарын туоһулуур докумуону оӊорорго;

– Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга төрүт дьарыктарынан буолар бултуур, балыктыыр сирдэри, таба мэччирэӊнэрин докумуоннарын оӊорууга көмөлөһөргө;

– Хоту дойду төрүт дьарыктарыгар – балыктааһыӊӊа, таба иитиитигэр, булка судаарыстыбаннай көмөнү биэриини чопчулуурга;

– Промышленнай тэрилтэлэр экологическай хонтуруолу толороллоругар кэпсэтии ыытарга;

– 2019 сыл холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэринэн төрүт олохтоох норуоттар сылларынан биллэриллибитинэн Саха сиригэр хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар тыллара сүппэтин, сайдарын туһугар анал судаарыстыбаннай программа оӊоһуллара тоҕоостоох;

– Эбээн тылын киэӊ араӊаҕа тарҕатыыга баар үтүө холобурдары туһанарга;

– Хаачыстыбалаах медицина өӊөтүнэн хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттары хабарга;

– Эбээн норуотуттан судаарыстыбаннай былаас уорганнарыгар, олохтоох салайар уорганнарга ыытыллар быыбардарга көхтөөхтүк кытыннарарга;

– Улуус, нэһилиэк депутаттарын этническэй проблемалары быһаарыыга кытыннарарга;

– Эбээн норуотун билиӊӊи туругун билэргэ судаарыстыбаннай статистическай кэтээн көрүүнү киллэрэргэ;

– Эбэӊкилэр VII сугулааннарын Саха сирин Ил Дарханыгар А.С.Николаевка, Саха сирин үөрэх миниистиригэр В.А.Егоровка Нерюнгри куоракка 150 миэстэлээх аныгы «Арктика» интернат-оскуоланы тутарга көрдөһүү суруктарын өйүүргэ;

– «Көс дьиэ кэргэн (Кочевая семья)» бырагыраамманы ситэрэн олоххо киллэрэргэ.

Эбээннэр сойуустарын общественнай тэрилтэтин 5 сыл устата салайан кэлбит Сметанина Наталья Дмитриевна ыытыллыбыт үлэ сүнньүнэн дакылаатаата. Съезкэ Эбээннэр сойуустарын бэрэссэдээтэлинэн эбээн суруйааччытын Платон Афанасьевич Степанов-Ламутскай уола Степанов Анатолий Платонович талылынна. Саӊа правление бигэргэннэ. Правление 13 чилиэниттэн биэһэ – эдэр ыччат. Эбээннэр сойуустарын эдэр ыччатын кынатыгар председателинэн Кейметинов С.В. (суруйааччы Баргачаан сиэнэ) талылынна.

Киэһэ кэнсиэргэ араас улуустартан кэлбит делегаттар эбээннии ыллаан, үӊкүүлээн, сээдьэлээн тарҕастылар. Е. Н. Бокова бэйэтин ырыаларын ыллаата, элбэх үөрэппит оҕолорун көрүстэ. Аллайыахалар Евдокия Николаевна ырыаларын хомуурунньугун бэчээккэ бэлэмнииллэр эбит. Евдокия Николаевна өссө да саӊа хоһооннору суруйбутун кэпсээтэ. Эбээн тыла, култуурата сайдарыгар үлэлии сылдьар биир дойдулаахтарбытын А. Д. Слепцованы, С. Е. Садовникованы,

Нь. Е. Слепцову көрүстүбүт. Ити курдук Саха сирин эбээннэрин V съеһэ бэрт таһаарыылаахтык ааста. Съезкэ ылыллыбыт декларация үлэҕэ киирэн, эбээн норуотун сайдыытыгар төһүү күүс буолуо диэн эрэнэбит.

Ааптар: А. И. САВВИНА, Муома улууһун аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ.

Читать оригинал статьи и комментарии на Ulus.Media
$:65
:72
¥:93
$7972.9
в Якутске 13°
завтра 12°